Cmentarze przy ul. Lipowej w Lublinie

Kto tu spoczywa

Obok osób zasłużonych dla miasta i kraju leżą tu zwykli mieszkańcy Lublina i regionu.

Część	Przykładowe osoby
Rzymskokatolicka	ks. Piotr Ściegienny, Mieczysław Albert Krąpiec, Józef Łobodowski, Klemens „Junosza” Szaniawski
Ewangelicko-augsburska	rodzina Vetterów, Michał Domański, Zygmunt Karol Stryjeński
Prawosławna	arcybiskup Aleksander (Inoziemcow), Jan Riabinin
Wojskowo-komunalna	Józef Czechowicz, Stefan Chrzanowski, Hieronim Dekutowski „Zapora” (mogiła symboliczna)

Ks. Piotr Ściegienny był zesłańcem i działaczem chłopskim. W części ewangelickiej pochowano Karola Rudolfa Vettera, z rodziny Vetterów, ważnej dla dziejów Lublina.

Nekropolia jest też miejscem pamięci wojennej. Leżą tu austro-węgierscy żołnierze z I wojny światowej, polegli w starciach z bolszewikami, żołnierze AK i uczestnicy walk 1939 r. W części prawosławnej spoczywają żołnierze Ukraińskiej Republiki Ludowej atamana Semena Petlury, którzy w 1920 r. walczyli u boku Polski. W 2016 r., z inicjatywy Związku Kozaków w Polsce, pochowano tam szczątki kozaków dońskich poległych w 1920 r. W części wojskowej są również groby komunistów i działaczy PZPR.

Historia nekropolii

Do końca XVIII w. Lublin nie miał osobnego miejsca na pochówki. Zmarłych składano w kryptach kościelnych i na małych cmentarzykach przy kościołach. Pozostałości jednego z nich przetrwały przy kościele Świętej Trójcy na ul. Ewangelickiej, a jego nagrobki pochodzą głównie z początku XIX w.

W 1794 r. biskup chełmski i lubelski Wojciech Skarszewski zezwolił na otwarcie najstarszej, rzymskokatolickiej części. Powstała na gruntach klasztoru Panien Brygidek, na tak zwanych Rurach. Impulsem był austriacki zakaz grzebania w kościołach i przy nich. Cmentarz miał początkowo 1,68 ha i trafiały na niego wyłącznie szczątki przenoszone z podupadających cmentarzyków w centrum, razem z kilkunastoma pomnikami. Regularne pochówki ruszyły jesienią 1811 r., najpierw wolnomyślicieli (masonów), potem innych mieszkańców. Teren ogrodzono i obsadzono lipami, stąd dawne nazwy „Pod Lipkami” i „Lipki”.

Rozbudowa zespołu:

• ok. 1825 r.: część ewangelicko-augsburska obok rzymskokatolickiej,
• po 1840 r.: część grecko-unicka, dziś prawosławna,
• m.in. 1853, 1870, 1899 i przed II wojną: dokupowanie sąsiednich gruntów,
• 1915 r.: Austriacy wykorzystują fragment części rzymskokatolickiej na pochówki żołnierzy; w kolejnych latach wydziela się z niego cmentarz wojskowo-komunalny.

Status zabytku nekropolia ma od 1985 r. Wcześniej, w 1976 i 1981 r., o objęcie jej opieką konserwatorską apelował na łamach „Kameny” Michał Domański. To on jako pierwszy całościowo opisał wartość zabytkowej rzeźby nagrobnej. W 1985 r. powstał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Lublina, a dwa lata później przy nim Komisja Ochrony Zabytków Cmentarnych. Od tego czasu odbywają się doroczne kwesty, czyli publiczne zbiórki pieniędzy na odnowę cmentarnych zabytków.

W maju 2001 r. w uporządkowanej ukraińskiej kwaterze odsłonięto pomnik żołnierzy ukraińskich. W 2009 r. parafia Przemienienia Pańskiego w Lublinie, która administruje częścią prawosławną, dostała od urzędu miasta zgodę na prace. Objęły aleje, pomniki z XIX i XX w. oraz rozbite nagrobki: nawierzchnię utwardzono, kamień oczyszczono i wzmocniono, a zniszczone elementy odtworzono.

Układ i zabytkowe nagrobki

Formalnie to cztery cmentarze, ale mieszkańcy traktują je jak jedno miejsce. Północną część zajmują cmentarze ewangelicki i prawosławny, a w prawosławnym stoi cerkiew pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności. Na terenie zespołu są trzy kaplice: pw. Wszystkich Świętych w części rzymskokatolickiej, pw. Niewiast Niosących Wonności w prawosławnej oraz jedna na cmentarzu wojskowo-komunalnym.

W najstarszym fragmencie jest około tysiąca grobów z XIX w. Zbudowano je głównie z piaskowca i wapienia, czyli materiałów mało trwałych. Większość wymaga odnowy, a wiele grobowców jest opuszczonych. W części prawosławnej jest blisko 500 nagrobków.

Pomniki wykonali między innymi Antoni Kurzawa, Bolesław Jeziorański, Konstanty Laszczka, Ludwik Pyrowicz, Bolesław Syrewicz, Hipolit Kasjan Marczewski, Leon Migalski i Adolf Saturnin Timme. W 2005 r. w części ewangelicko-augsburskiej oddano pierwsze na Lubelszczyźnie kolumbarium. W planach parafii prawosławnej jest własne kolumbarium, w odtworzonym murze, który kiedyś dzielił obie części.

Odwiedziny i wstęp

Adres zespołu to ul. Lipowa, a główna brama części wojskowo-komunalnej jest od ul. Białej. Godziny otwarcia i zasady wstępu sprawdź u administratora danej części cmentarza albo w urzędzie miasta. Część prawosławną administruje parafia Przemienienia Pańskiego w Lublinie.

Radzę zacząć od najstarszej, rzymskokatolickiej części, a potem przejść na północ, do części z cerkwią. Groby z piaskowca i wapienia są mało trwałe, więc nie wchodź na nagrobki i nie opieraj się o nie.

Odrębny cmentarz mają też mariawici: cmentarz mariawicki w Lublinie.

Fot. kuba13, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons